Niewiele wierzeń jest tak starych i powszechnych jak to, że pełnia księżyca nas zmienia – gorzej śpimy, dziwniej się zachowujemy, częściej chorujemy. Jest na tyle stare, że angielski zawdzięcza mu słowo „lunatyk”. Zostało też poddane bardziej rygorystycznym testom niż prawie każde inne ludowe wierzenie w naukach behawioralnych, z naprawdę interesującym wynikiem: większość z nich nie znajduje potwierdzenia, ale jeden konkretny aspekt może mieć rację bytu, a powód jest ciekawszy niż sam mit.

Zacznijmy od mechanizmu, który ludzie zwykle zakładają jako przyczynę: grawitacja. Jest to rzeczywista siła i warto precyzyjnie określić, jak mała jest w skali pojedynczego ludzkiego ciała. Przyciąganie grawitacyjne Księżyca na człowieka jest porównywalne do przyciągania wywieranego przez komara lądującego na jego ramieniu lub przez samochód zaparkowany w niewielkiej odległości – całkowicie pomijalne w porównaniu z efektem grawitacyjnym, powiedzmy, mebli w pokoju. Księżyc jest wystarczająco masywny, aby poruszać całe oceany, ponieważ oceany są ogromne, a efekt kumuluje się w całej ich skali; ludzkie ciało jest zbyt małe i zbyt sztywne, aby porównywalnie mały gradient grawitacyjny mógł zrobić cokolwiek mierzalnego. Jakiekolwiek efekty Księżyca mogą lub nie mogą mieć na zachowanie, proste przyciąganie grawitacyjne nie jest dla nich realnym mechanizmem.

Sen to temat, w którym robi się ciekawiej, ponieważ jest to jedyna dziedzina, w której istnieje rzeczywisty, trwający spór naukowy, a nie jednoznacznie negatywny wynik. W 2013 roku, ściśle kontrolowane szwajcarskie badanie laboratoryjne wykazało, że uczestnicy śpiący w warunkach wysoce kontrolowanego „stałego reżimu” wykazywali o 30% mniej snu wolnofalowego, 5 minut dłużej zasypiali i mieli o 20 minut krótszy całkowity czas snu w okolicach pełni księżyca, a także niższy poziom melatoniny. Było to uderzające, starannie zaprojektowane odkrycie.

W następnym roku inna grupa badawcza próbowała je powtórzyć, używając znacznie większej, połączonej próbki ponad 1200 nagrań snu – i nic nie znalazła. Tytuł ich artykułu wyraźnie wskazywał na krytykę: „Wpływ cyklu księżycowego na sen i problem szuflady na dokumenty”, sugerując, że pozytywne wyniki na ten temat są publikowane chętniej niż negatywne, wypaczając ogólny obraz literatury w kierunku pozornej jednoznaczności.

Debata nie została do końca rozstrzygnięta. Niektóre późniejsze badania wykazały mniejsze, zależne od płci efekty (bardziej widoczne u mężczyzn w jednym zestawie danych, u kobiet w innym), podczas gdy badanie zupełnie innego rodzaju – przeprowadzone w społecznościach mających niewielki lub żaden dostęp do oświetlenia elektrycznego – wykazało, że ludzie rzeczywiście przesuwali się w kierunku późniejszego i krótszego snu w dniach poprzedzających pełnię księżyca; efekt ten pojawiał się również w nowoczesnych, zelektryfikowanych społecznościach, choć nieco stłumiony.

To ostatnie odkrycie jest najbardziej użyteczną wskazówką w całym temacie: sugeruje, że jakikolwiek rzeczywisty efekt nie dotyczy grawitacji ani magnetyzmu – chodzi o światło. Pełnia księżyca jest znacznie jaśniejsza niż inne fazy księżycowe, a w otoczeniu pozbawionym sztucznego oświetlenia to dodatkowe światło otoczenia w nocy jest prawdopodobną, zwyczajną wskazówką behawioralną, a nie tajemniczą siłą. Jest to całkowicie inne, znacznie bardziej przyziemne wyjaśnienie niż mistyczne ramy, w jakie zwykle ujmuje się „efekt księżycowy”, i wyjaśniałoby, dlaczego efekt (jeśli jest prawdziwy) jest subtelny, niespójny między badaniami i bardziej zauważalny w populacjach o mniejszym narażeniu na sztuczne światło, które zagłusza różnicę.

Jednym z najczęściej powtarzanych twierdzeń jest to, że ludzki cykl menstruacyjny i cykl księżycowy są ze sobą powiązane, głównie dlatego, że oba mają podobną średnią długość (około 29,5 dnia dla Księżyca, około 28 dni dla typowego cyklu, choć poszczególne cykle znacznie się różnią). Dokładne badania szukające rzeczywistego zsynchronizowania faz – czy cykle w populacji skupiają się wokół określonej fazy księżycowej – nie wykazały spójnego wzorca. Podobna średnia długość wydaje się być liczbowym zbiegiem okoliczności, a nie dowodem na związek przyczynowy.

Traktuj ten temat tak, jak to wiki traktuje każde inne pytanie zdrowotne związane z pogodą kosmiczną: niektóre twierdzenia są rozstrzygnięte, a niektóre są naprawdę nadal badane. Rzekomy wpływ pełni księżyca na przestępczość, kryzysy psychiatryczne i wskaźniki urodzeń jest tak blisko rozstrzygniętego „nie”, jak to tylko możliwe w naukach behawioralnych. Jej potencjalny wpływ na czas i jakość snu pozostaje rzeczywistym, aktywnie kontestowanym pytaniem badawczym – nie dlatego, że mechanizm jest tajemniczy, ale dlatego, że zwykłe światło księżyca, w przypadku braku sztucznego światła, jest całkowicie prawdopodobną wskazówką behawioralną, którą po prostu trudno wyizolować w czysty sposób w nowoczesnym, elektrycznie oświetlonym świecie.